چکیدهٔ موضوع
روغن سویا حدود ۵۷٪ روغنهای پختوپز آمریکا و ۳۰٪ جهان را تشکیل میدهد. بیش از ۵۰٪ آن لینولئیکاسید (اُمگا-۶) است. مطالعهای تازه در Journal of Lipid Research نشان میدهد مصرف بالای آن میتواند از مسیر اکسولایپینهای التهابی با افزایش ریسک چاقی در مدل حیوانی مرتبط باشد.
چرا روغن سویا مهم است؟
- در سوپرمارکتها اغلب با عنوان «vegetable oil» عرضه میشود.
- حاوی PUFA، شامل ALA (اُمگا-۳) و LA (اُمگا-۶)؛ بیش از نیمی LA.
- برخی شواهد: جایگزینی چربیهای اشباع با روغن سویا → کاهش کلسترول در گردش و ریسک CHD.
- اما مصرف زیاد اُمگا-۶/روغن سویا با کولیت اولسراتیو، نورو-التهاب، دیابت نوع ۲، زوال شناختی و چاقی هم مرتبط گزارش شده است.
جزئیات مطالعهٔ جدید
پژوهش روی مدل موش تراریخت با نسخهٔ تغییریافتهٔ HNF4α انجام شد؛ این پروتئین در کبد/پانکراس/روده نقش کلیدی دارد و شکل خاص آن در شرایطی مانند بیماری مزمن یا استرس متابولیک در انسان دیده میشود.
- فرضیه: چون بیان ژنهای تبدیل LA به اکسولایپینهای التهابی در موشهای تراریخت کمتر است، روی رژیم پرروغنسویا چاق نمیشوند.
- نتیجه: موشهای تراریخت نسبت به موشهای معمولی روی همان رژیم، وزن کمتر، اکسولایپین پایینتر، کبد سالمتر و میتوکندری کاراتر داشتند.
مکانیسم پیشنهادی
مصرف بالای لینولئیکاسید ممکن است به تولید بیش از حد اکسولایپینهای التهابی منجر شود که مسیرهای مولکولی مرتبط با التهاب و چاقی را فعال میکند. نویسندگان توصیه میکنند LA کل به حدود ۲–۳٪ کالری روزانه محدود و کل چربی نیز در محدودهٔ توصیهشده نگه داشته شود.
آیا به انسان تعمیمپذیر است؟
کارشناس مستقل تأکید میکند این نتایج از مدل حیوانیِ کنترلشده به دست آمده و برای تصمیمگیری بالینی، به مطالعات انسانی نیاز است؛ بااینحال برای انتخاب روغن پختوپز و اصلاح رژیم، راهنمای سودمندی ارائه میکند.
چطور مصرف روغن سویا را کاهش دهیم؟
- برچسب را بخوانید: اگر «soybean/vegetable/canola oil» جزو اولینهاست، محصول احتمالاً فرافرآوری شده است.
- خوراک کامل بهجای اسنک/غذای صنعتی؛ خانهپزی بیشتر حتی ۱–۲ وعده/هفته.
- روش پخت جایگزین: روست/گریل/ساطه/سرخکن بدون روغن بهجای سرخکردن عمیق.
- سویاهای کامل (توفو/تمپه/ادامامه) مغذی و پر فیبرند و موضوع آنها با «روغن سویا» متفاوت است.
- جایگزینهای روغن: زیتون فرابکر، آووکادو، کنجد/بادامزمینی (طعم آجیلی)، گردو/بذرکتان (مصرف سرد).
پرسشهای متداول
آیا باید روغن سویا را کاملاً حذف کنیم؟
خیر؛ موضوع «حجم مصرف» و «منابع پنهان» در غذاهای صنعتی است. مقدار کم آن سمی نیست؛ اما باید LA کل را در حدود ۲–۳٪ کالری نگه داشت.
کدام روغن برای پختوپز بهتر است؟
وابسته به کاربرد: زیتون فرابکر برای سالاد/پخت سبک، آووکادو برای حرارت بالاتر، کنجد/بادامزمینی برای عطر آجیلی. مصرف کل چربی را نیز در حد توصیه نگه دارید.
آیا نتایج این مطالعه به انسان ثابت شده است؟
خیر؛ دادهها حیوانیاند. شواهد انسانی بیشتر لازم است؛ اما کاهش روغنهای پنهان و گرایش به خوراک کامل، توصیهای کمخطر و مفید است.
منابع
- Medical News Today – گزارش خبری و اظهارنظر متخصصان (ترجمه/بازنویسی فارسی).
- Journal of Lipid Research – مقالهٔ اصلی دربارهٔ روغن سویا، اکسولایپینها و چاقی در مدل حیوانی.
